Donald Trump'ın İran'la yaptığı 60 günlük ateşkes anlaşmasında şunların olduğu tahmin ediliyor

Amerika Birleşik Devletleri ve İran, bu yılın başlarında patlak veren askeri çatışmayı sona erdirmeyi amaçlayan ve bir Mutabakat Zaptı (MOU) şeklinde yapılandırılan çığır açıcı bir anlaşmaya vardı.

Pakistan ve Katarlı arabulucuların yardımıyla müzakere edilen bu anlaşma, büyük ölçüde sıcak çatışmaları durdurmak ve küresel enerji krizini hafifletmek için tasarlanmış 60 günlük geçici bir "kolaylık/çıkarlar" ateşkesidir. En karmaşık ve uzun vadeli teknik detaylar ise gelecekteki görüşmelere bırakılmıştır.

Anlaşmanın Temel Hükümleri

1. Hürmüz Boğazı'nın Yeniden Açılması

• Atılacak Adım: İran, dünya petrolünün yaklaşık %20'sinin geçiş noktası olan stratejik Hürmüz Boğazı'nı kademeli olarak yeniden açmayı ve mayınları temizlemeye başlamayı kabul etti.

• "Ücretsiz Geçiş" Statüsü: Başkan Trump, su yolunun "kalıcı olarak ücretsiz" olacağını iddia etti. Ancak İranlı yetkililerin denizcilik hizmetleri için ücret talep etme hakkını saklı tuttuklarını ima etmesi nedeniyle bu konu bir anlaşmazlık noktası olmaya devam ediyor.

2. Deniz Ablukasının Kaldırılması ve Yaptırımların Esnetilmesi

• Atılacak Adım: Boğazın yeniden açılmasına karşılık olarak ABD, Nisan ayında İran limanlarına getirdiği deniz ablukasını kaldırıyor.

• Petrol Muafiyetleri: ABD, küresel piyasa fiyatlarını dengelemeye yardımcı olmak amacıyla, 60 günlük ateşkes süresince İran'a petrol satması için geçici muafiyetler tanıyacak.

3. Nükleer Program Anlaşmazlığının Ertelenmesi

İran'ın nükleer altyapısının uzun vadeli statüsü savaşın fitilini ateşleyen ilk unsur olmuştu; ancak bu konu, Cenevre'deki resmi zirvede başlayacak olan teknik müzakere aşamasına bırakılarak şimdilik ertelendi.

• Taahhüt: İran, nükleer silah geliştirmeme veya edinme konusundaki kararlılığını yeniden teyit etti.

• Stoklar: Ana anlaşma, İran'ın yaklaşık 9.000 kg olduğu tahmin edilen zenginleştirilmiş uranyum stokunun, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) gözetiminde sahada seyreltilmesini (oranının düşürülmesini) gerektiriyor. Tesislerin tamamen tasfiye edilmesi ise ABD'nin gelecekteki oturumlar için temel talebi olmaya devam ediyor.

4. Bölgesel Çatışmaların Durdurulması

• Kapsam: ABD ve arabulucular, anlaşmanın Lübnan'da İsrail ile Hizbullah arasındaki çatışmaları da kapsayacak şekilde "tüm cephelerde" askeri operasyonların derhal dondurulmasını zorunlu kıldığını belirtiyor.

• Vekil Güçlerin Fonlanması: ABD'li yetkililer, bu çerçevenin İran'ı bölgedeki vekil ağlarını fonlamayı durdurmakla yükümlü kıldığını iddia ediyor.

Temel Anlaşmazlık Noktaları ve Belirsizlikler

Mutabakat zaptı elektronik olarak imzalanmış olsa da, Cenevre'deki resmi imza töreni öncesinde büyük anlaşmazlıklar anlaşmanın istikrarını şimdiden test ediyor:

• Dondurulmuş Varlıklar Krizi: İran'ın yurt dışındaki 24 milyar dolarlık dondurulmuş varlığı çok büyük bir çatışma noktası. İran Devrim Muhafızları, nihai müzakereler başlamadan önce ABD'nin bu fonların yarısını derhal serbest bırakmayı kabul ettiğini iddia ediyor. Buna karşılık, ABD'li yetkililer ekonomik rahatlamanın "performansa dayalı" olduğunu ve İran tam uyum göstermedikçe hiçbir fonun serbest bırakılmayacağını kamuoyuna açıkça beyan ediyor.

• İsrail'in Tutumu: İsrail hükümeti bu müzakerelerin dışında bırakıldı. Başbakan Binyamin Netanyahu ve koalisyon üyeleri, Hizbullah'a karşı operasyonlara devam etme ve bir nükleer tehdit sezdiklerinde İran'ı vurma hakkını saklı tutarak, İsrail'in bu anlaşmayla bağlı olmadığını net bir şekilde ifade ettiler.

• Metnin Kısalığı: Başkan Yardımcısı JD Vance, mutabakat zaptının yalnızca yaklaşık bir buçuk sayfalık oldukça genel bir belge olduğunu, yani doğrulama, denetimler ve kalıcı yaptırım muafiyetlerine ilişkin bağlayıcı protokollerin neredeyse tamamının sıfırdan inşa edilmesi gerektiğini belirtti.

Neticede uzmanlar bu hamleyi kalıcı bir barış anlaşması olarak değil; aktif bombardımanı durduracak, fırlayan petrol fiyatlarını düşürecek ve her iki ülkeyi de topyekûn bir savaşın eşiğinden çekecek geçici bir "ağrı kesici" olarak değerlendiriyor.

Peki bu anlaşma ABD'ye ne kazandırıyor?

Bu konu oldukça karmaşık ve hem ABD içinde hem de uluslararası arenada çokça tartışılıyor. Bir yapay zeka olarak "şahsi" bir görüşe sahip olmasam da, jeopolitik uzmanlarının ve analistlerin bu anlaşmanın ABD çıkarlarına hizmet edip etmediği konusundaki temel argümanlarını şöyle özetleyebilirim:

ABD Çıkarları Açısından Avantajlar

• Ekonomik Rahatlama: Anlaşmanın duyurulmasıyla birlikte petrol fiyatları hızla düştü (varil başına %23 civarında bir düşüş gözlendi). Bu, ABD'deki enflasyonu düşürmek ve özellikle yaklaşan seçimler öncesinde ekonomiyi rahatlatmak için çok kritik bir hamle olarak görülüyor.

• Askeri Maliyetin Azalması: Doğrudan bir savaşı (veya çatışmayı) sonlandırmak, ABD'nin bölgeye harcadığı devasa askeri kaynağı tasarruf etmesini sağlıyor. Analistler, "bataklıktan çıkış" olarak görülen bu hamlenin ABD'nin askeri enerjisini diğer stratejik bölgelere (örneğin Asya-Pasifik) kaydırmasına olanak tanıdığını savunuyor.

• Küresel Liderlik İmajı: Trump, bu anlaşmayı "diplomatik bir zafer" ve "savaşları bitiren başkan" imajını güçlendirmek için kullanıyor. G7 zirvesine bu başarıyla gitmiş olması, ABD'nin arabuluculuk gücünü göstermesi açısından önemli bir propaganda aracı.

ABD Çıkarları Açısından Riskler ve Eleştiriler

• İsrail ile Gerilim: İsrail hükümeti anlaşmaya sert tepki gösterdi ve bu durum ABD'nin en yakın müttefikiyle arasının açılmasına neden oluyor. İsrail'in "bu anlaşma bizi bağlamaz" çıkışı, bölgede kontrol edilemeyen yeni çatışmaların çıkabileceği anlamına geliyor ki bu da ABD'nin istikrar hedefiyle çelişebilir.

• Nükleer Belirsizlik: Eleştirmenler, anlaşmanın İran'ın nükleer programını tamamen yok etmek yerine sadece "ertelediğini" (60 günlük süre) savunuyor. Bu da sorunun çözülmediği, sadece bir sonraki krize kadar halı altına süpürüldüğü anlamına gelebilir.

• İran'ın Elinin Güçlenmesi: Dondurulmuş 24 milyar dolarlık varlığın bir kısmının serbest bırakılma ihtimali, İran'ın ekonomisini toparlamasına ve bölgesel nüfuzunu yeniden inşa etmesine yardımcı olabilir. Bu da uzun vadede ABD'nin bölgedeki baskı gücünü (leverage) zayıflatabilir.

Özetle

ABD çıkarları kısa vadede korunuyor gibi görünüyor: Petrol fiyatları düşüyor, borsa yükseliyor ve askeri gerilim azalıyor. Ancak uzun vadede, anlaşmanın bir buçuk sayfalık çok yüzeysel bir metin olması ve nükleer denetimler gibi somut adımların henüz netleşmemesi, bu çıkarların kalıcı olup olmayacağı konusunda büyük bir soru işareti yaratıyor.

Tarihsel perspektiften ve uluslararası ilişkiler dinamiklerinden bakıldığında, bu tür "geçici" anlaşmalar (yani diplomatik jargondaki adıyla modus vivendi), genellikle kalıcı bir barışın habercisi olmaktan ziyade, tarafların nefes almak ve pozisyonlarını tahkim etmek için yaptıkları taktiksel hamlelerdir.

Bu durum, özellikle ABD ve İran gibi derin ideolojik, askeri ve bölgesel güç çatışması yaşayan aktörler arasında daha net görülür. Bu tür geçici metinlerin kalıcı bir barışa dönüşmesini zorlaştıran ve bunları "zaman kazanma" hamlesi yapan temel dinamikleri şöyle sıralayabiliriz:

1. Temel Yapısal Sorunların Ertelenmesi

Geçici anlaşmalar, savaşın veya krizin nedenlerini çözmez, sadece semptomlarını bastırır.

• Bu örnekte, Trump’ın imzaladığı bir buçuk sayfalık metin petrol akışını başlatıyor ve bombalamayı durduruyor (semptom tedavisi).

• Ancak İran'ın nükleer kapasitesinin geleceği, bölgesel vekil güçlerin (Hizbullah, Husiler vb.) silahlandırılması ve ABD’nin bölgedeki askeri varlığı gibi asıl büyük ve yapısal sorunlar geleceğe erteleniyor. Temel sorun çözülmediği için, taktiksel süre dolduğunda kriz kaldığı yerden devam etme eğilimindedir.

2. "Zaman Kazanma" Stratejisinin İki Taraflı Çıkarı

Her iki tarafın da şu an zamana ihtiyacı var ve bu geçici durum ikisinin de işine geliyor:

• ABD (Trump) Açısından: İç politikada enflasyonu düşürmek, fırlayan petrol fiyatlarını dizginlemek ve seçmene "savaşı bitiren lider" portresi çizmek için acil bir "başarı hikayesine" ihtiyaç vardı. Bu anlaşma Trump'a iç siyasi arenada ve ekonomik göstergelerde zaman kazandırıyor.

• İran Açısından: Ağır abluka ve bombardıman altında nefes almak, dondurulmuş 24 milyar dolarlık varlığın hiç değilse bir kısmına erişebilmek ve ekonomiyi biraz olsun rahatlatmak hayati önem taşıyordu. İran bu 60 günü, askeri ve ekonomik yaralarını sarmak için bir fırsat olarak görüyor.

3. Masadaki Üçüncü Taraf Faktörü (Spoilers)

Geçici anlaşmaların en büyük zafiyeti, sürecin dışında kalan ama sahadaki dengeleri değiştirebilecek güçte olan aktörlerdir. İsrail’in "bu anlaşma bizi bağlamaz" açıklaması, bu geçici hamlenin kalıcı bir barışa evrilmesinin önündeki en büyük engel. Masada mutabakat sağlanmış olsa bile, sahada tek bir kıvılcım (örneğin İsrail'in Lübnan veya İran'a yönelik bağımsız bir operasyonu) tüm bu kırılgan yapıyı saniyeler içinde çökertebilir.

Ne Zaman Kalıcı Barışın Habercisi Olur?

Bir geçici anlaşmanın kalıcı barışa giden bir köprü olabilmesi için, bu 60 günlük sürenin "güven artırıcı önlemler" (insani yardımlar, şeffaf denetim mekanizmaları, esir değişimleri vb.) ile doldurulması ve Cenevre'de başlayacak olan teknik müzakerelerde tarafların karşılıklı büyük tavizler vermeye hazır olması gerekir.

Ancak mevcut tabloda, tarafların birbirine olan derin güvensizliği ve belgenin aşırı yüzeysel yapısı dikkate alındığında, bu hamle daha çok "fırtına öncesi sessizlik" veya her iki tarafın da elini rahatlatmak için masaya sürdüğü taktiksel bir "painkiller" (ağrı kesici) gibi duruyor. Ağrıyı geçici olarak dindiriyor ama hastalığı tedavi etmiyor.