Profesör ve doçent zorunlu emeklilik yaşı 72 olacak tartışması

Akademide Emeklilik Yaşı Tartışması: Gerçek Sorun Ne?

YÖK Başkanı Erol Özvar’ın gündeme getirdiği öğretim üyeleri için emeklilik yaşının 67’den 72’ye çıkarılması ve 72–75 yaş arası sözleşmeli çalışma planı, ciddi bir tartışmayı da beraberinde getirdi. Ancak bu tartışma, büyük ölçüde eksik ve bağlamından koparılmış bilgiler üzerinden yürütülüyor.

Özellikle sıkça dile getirilen “ABD’de emeklilik yaşı yok” argümanı, yüzeysel bir karşılaştırmadan ibaret. ABD’de durum, akademisyenlere tanınmış özel bir ayrıcalık değil; 1967 tarihli Age Discrimination in Employment Act (ADEA) kapsamında tüm çalışanlar için geçerli olan yaş ayrımcılığı yasağına dayanıyor. Yani mesele “akademisyenler ayrıcalıklı” değil, “yaş temelli ayrımcılık yapılamaz” ilkesi.

Türkiye’de ise tablo oldukça çelişkili. Akademik kariyerin girişinde 35 yaş sınırı uygulanırken, çıkışında yaşın önemsizleştiği savunuluyor. Bu durum açık bir yapısal tutarsızlık oluşturuyor. Genç araştırmacılar sisteme girişte elenirken, mevcut kadroların uzun süre korunması akademik dinamizmi ciddi şekilde zayıflatıyor.

Daha da önemlisi, Türkiye akademisinin kronik sorunlarından biri olan “akademik iç içe geçme” (academic inbreeding) bu tartışmada neredeyse hiç konuşulmuyor. Doktorasını aldığı üniversitede kalmaya devam eden akademisyenlerin oluşturduğu kapalı yapılar:

• Liyakat yerine sadakat ilişkilerini güçlendiriyor

• Bölümler içinde küçük “iktidar alanları” oluşturuyor

• Genç araştırmacılar için ciddi bir bariyer hâline geliyor

Bu yapı, sadece akademik üretkenliği değil, çalışma ortamını da olumsuz etkiliyor. Danışman tercihine göre mobbing, tez süreçlerinde engellemeler ve sistem dışına itilmeler birçok araştırmacının yaşadığı bir gerçek.

Bugün birçok genç akademisyen, ilerleyebilmek için bu yapıların “emeklilikle boşalmasını” bekliyor. Emeklilik yaşının 75’e kadar uzatılması ise bu bekleme süresini daha da artıracak. Bu da pratikte şu anlama geliyor: sistem gençleri daha uzun süre dışarıda tutacak.

Ayrıca emekliliğin ertelenmesi, kadro akışını da doğrudan tıkıyor. Üst kademe boşalmadıkça, alttan gelen yüzlerce nitelikli araştırmacı için sistemde yer açılmıyor.

Çözüm nedir?

Sorun sadece yaş değil; hareketlilik eksikliği ve kapalı yapıların korunması. Bu yüzden emeklilik yaşını artırmak yerine şu adımlar daha anlamlı olabilir:

• Akademik rotasyon: Aynı üniversitede tüm kariyeri geçirme geleneği kırılmalı

• Kurumsal çeşitlilik: Farklı üniversitelerde görev alma teşvik edilmeli

• Bilgi yayılımı: Deneyimli akademisyenler sadece kendi kurumlarında değil, ihtiyaç olan yerlerde değerlendirilmeli

Eğer 72–75 yaş arası bir çalışma modeli olacaksa, bu “aynı yerde devam” değil, farklı kurumlarda katkı sunma şartına bağlanabilir.

Bir diğer kritik nokta ise büyük resmi görmek: üniversiteye olan talep düşüyor. 2023’te 3.5 milyon olan başvuru sayısı, 2024’te yaklaşık 1.1 milyon azaldı. Gençler artık üniversiteyi bir gelecek garantisi olarak görmüyor.

Bunun yanında yapay zekâ ve yeni eğitim modelleri, klasik akademik rolleri hızla dönüştürüyor. Böyle bir dönemde, teknolojik uyum sorunu yaşayan kadroların sistemde daha uzun süre tutulması, üniversiteleri ileriye değil geriye götürebilir.

Son olarak sık yapılan bir karşılaştırmaya değinelim: Aziz Sancar örneği.

Evet, ileri yaşta üretken bilim insanları var. Ancak bu isimler istisna. Tekil örnekleri genellemek bilimsel olarak hatalı. Türkiye’deki akademik ortalama ile bu düzeydeki üretkenlik arasında çok büyük bir fark var. Özellikle örnek gösterilen Aziz Sancar'ın binlerce uluslararası atıf toplamış bir olağanüstü yetenek olduğu atlanmamalıdır.

Sonuç olarak:

Sorun yaş değil, sistemin kendisi.
Liyakat denetimi olmadan emeklilik yaşını yükseltmek:

• Genç akademisyenlerin önünü tıkar

• Akademik kaliteyi artırmaz

• Mevcut sorunları daha da kalıcı hâle getirir

Daha dinamik, daha adil ve daha rekabetçi bir akademi için odak noktası “yaşı uzatmak” değil, “sistemi dönüştürmek” olabilir.