YAŞLILIK TARİHE Mİ KARIŞIYOR? GLP-1'İN YENİ GÜCÜ KEŞFEDİLDİ!

YAŞLILIK TARİHE Mİ KARIŞIYOR? GLP-1'İN YENİ GÜCÜ KEŞFEDİLDİ!

Bilim insanları GLP-1'in yeni faydalarını keşfetmeye devam ediyor; bu keşif, yaşlanmaya bakış açımızı değiştirebilir

Her geçen gün, bir GLP-1 ilacı kullanmanın yeni bir potansiyel faydasının ortaya çıktığı hissi uyanıyor. Ozempic ve Wegovy gibi ilaçları içeren bu ilaç sınıfı, bazı çalışmalarda; belirli kanser türlerine yakalanma riskinin, kalp-damar hastalıklarından kaynaklı ölümlerin, bağımlılık eğiliminin ve hatta migren şiddetinin azalmasıyla ilişkilendirilmiştir. Şimdi ise yeni bir araştırma, bu ilaçların Alzheimer hastalığına yakalanma riskiniz üzerinde de etkili olabileceğini öne sürüyor.

Araştırma bulguları, bir GLP-1 ilacı kullanmanın sizi gelecekte Alzheimer hastalığına yakalanmaktan kesin olarak koruyacağı anlamına gelmiyor; ancak araştırmacılar, en azından belirli hasta gruplarında, bu ilaçların yardımcı olabileceğine işaret eden bazı ilginç veriler ortaya çıkardı.

Kan şekeri kontrolüne ve kilo vermeye yardımcı olmak amacıyla tasarlanmış bir ilaç ile Alzheimer hastalığına yakalanma ihtimalinin azalması arasındaki bu bağlantı ilk bakışta biraz rastgele görünse de, doktorlar bu durumun altında yatan gerçek bir neden olabileceğini belirtiyor. İşte o nedenler:

Uzmanlarla tanışın: Simon C. Cork, PhD (çalışmanın ortak yazarı, fizyolog ve Anglia Ruskin Üniversitesi Tıp Fakültesi kıdemli öğretim üyesi); Clifford Segil, DO (Santa Monica, Kaliforniya'daki Providence Saint John’s Sağlık Merkezi'nde nörolog); ve Paul Newhouse, MD (Vanderbilt Bilişsel Tıp Merkezi Direktörü).

Çalışma hangi bulguları ortaya koydu?

Molecular and Cellular Neuroscience dergisinde yayımlanan bu çalışma kapsamında araştırmacılar; dört farklı GLP-1 reseptör agonistinin —liraglutid (Victoza, Saxenda), semaglutid (Ozempic, Wegovy), eksenatid (Byetta) ve dulaglutid (Trulicity)— Alzheimer hastalığı belirtileri üzerindeki etkilerini inceleyen, çoğunluğu hayvanlar ve hücreler üzerinde gerçekleştirilmiş 30 preklinik çalışmanın bulgularını gözden geçirdi.

Araştırmacılar, incelenen çalışmaların 22'sinde; beyinde yapışkan plaklar oluşturarak Alzheimer hastalığıyla ilişkilendirilen bir protein olan "amiloid-beta" düzeylerinde azalma tespit edildiğini bildirdi. Ayrıca, nöronların içinde zararlı yumaklar oluşturarak Alzheimer hastalığının bir belirteci olarak kabul edilen "tau" proteini düzeylerinde de, çalışmaların 19'unda azalmalar gözlemlendi. Araştırmacılar, üzerinde en çok çalışma yapılan ilaç olan liraglutidin, amiloid-beta ve tau düzeylerini tutarlı bir şekilde azalttığını belirledi. Dulaglutid ve semaglutid de bu Alzheimer belirteçleri üzerinde olumlu etkilere sahipti; ancak bu ilaçları içeren çalışmaların sayısı daha azdı. Ekzenatid üzerine yapılan çalışmalar ise karmaşık sonuçlar verdi.

Analiz, insanlar üzerinde yürütülen iki klinik çalışmayı da kapsıyordu. Bunlardan ilki, liraglutid ile gerçekleştirilen 26 haftalık bir çalışmaydı; bu çalışma amiloid düzeylerinde herhangi bir düşüş tespit etmese de, ilacın beyin glikoz metabolizmasını koruduğunu—ki bu durum iyi bir beyin fonksiyonunun işareti olarak kabul edilir—ortaya koydu.

Ekzenatid ile yürütülen bir diğer çalışma ise, katılımcıların beyin omurilik sıvısında (beyni çevreleyen berrak sıvı) amiloid veya tau düzeylerinde belirgin bir değişiklik göstermedi; ancak araştırmacılara göre Alzheimer hastalığının erken bir biyobelirteci olabilecek olan, hücre dışı veziküllerdeki—hücrelerin birbirleriyle iletişim kurmak amacıyla salgıladığı paketçikler—amiloid-beta miktarında bir azalma tespit etti.

Nihayetinde araştırmacılar, "klinik kanıtların hâlâ sınırlı ve karmaşık nitelikte olduğunu; bunun da biyobelirteç odaklı insan çalışmalarına duyulan ihtiyacın altını çizdiğini" ifade ettiler.

Bir GLP-1 ilacı, Alzheimer riskini neden düşürüyor olabilir?

Bu çalışma, GLP-1 ilaçları ile bilişsel gerileme riskinin azalması arasında bağlantı kuran ilk çalışma değildir. Lancet eClinical Medicine dergisinde 2024 yılında yayımlanan bir çalışma, ABD'de tip 2 diyabet hastası olan 100.000'den fazla kişinin verilerini analiz etti; çalışma sonucunda, semaglutid kullanan hastaların, tip 2 diyabet tedavisinde kullanılan diğer ilaçları kullanan hastalara kıyasla daha düşük bilişsel gerileme oranlarına sahip olduğu tespit edildi.

Bu bağlantının ardında yatan neden nedir? Anglia Ruskin Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde fizyolog ve kıdemli öğretim görevlisi olan, aynı zamanda çalışmanın ortak yazarı Dr. Simon C. Cork, "Aslında bunu tam olarak bilmiyoruz," diyor. Ancak Cork, konuyla ilgili dolaşımda olan birkaç teorinin bulunduğuna işaret ediyor.

Vanderbilt Bilişsel Tıp Merkezi Direktörü Dr. Paul Newhouse'a göre bu teorilerden biri, GLP-1 ilaçlarının beyin ve vücuttaki enflamasyonu (iltihaplanmayı) azaltmaya yardımcı olabileceği yönündedir. (Enflamasyonun, Alzheimer hastalığını tetikleyen faktörlerden biri olduğuna inanılmaktadır.) Cork, bunun "muhtemelen kilit bir faktör" olduğunu belirtiyor.

Newhouse ayrıca, söz konusu ilaçların beynin glikozu daha verimli kullanmasına da yardımcı olabileceğini ifade ediyor. Cork ise, GLP-1 ilaçlarının kalp sağlığını desteklediği izlenimini verdiğine ve kardiyovasküler hastalıkların da Alzheimer hastalığını tetikleyen faktörler arasında yer aldığına dikkat çekiyor.

Bu durumdan kimler faydalanabilir? Bilim insanları henüz bundan tam olarak emin değiller. Şu an için, GLP-1 ilaçları reçete edilen kişilerde; ister fazla kilo, ister obezite, isterse de tip 2 diyabet olsun, Alzheimer’a yönelik bir tür risk faktörü bulunmaktadır. Cork, bu ilaçların, aksi takdirde sağlıklı olan bireyleri de aynı şekilde etkileyip etkilemediğini belirlemek amacıyla bu ilişkinin incelenmesi gerektiğini belirtiyor.

İnsanlara, Alzheimer risklerini azaltmak amacıyla gelecekte GLP-1 ilaçları reçete edilecek mi?

Santa Monica, Kaliforniya’daki Providence Saint John’s Sağlık Merkezi’nde görevli nörolog Dr. Clifford Segil’e göre bu henüz net değil; üstelik klinik çalışmalar da bir GLP-1 ilacı kullanmanın Alzheimer riskini azaltacağına dair bir bulgu ortaya koymadı.

Bununla birlikte Newhouse, gelecekte insanlara Alzheimer hastalığı riskini düşürmek amacıyla GLP-1 ilaçlarının reçete edilmesinin mümkün olabileceğini belirtiyor. Newhouse, “Bu ilaçların uzun süreli kullanımının, demans riskinin azalmasıyla veya demansın ilerleyişinin yavaşlatılmasıyla ilişkili olabileceğine dair kanıtlar mevcut,” diyor. Ancak şimdilik henüz o noktada değiliz. Cork ise, “Yapılması gereken daha çok araştırma var,” diye ekliyor.

Kaynak: WH